اعمار ۳۴۰ بند آب؛ پروژههای انکشافی طالبان تا چه حد عادلانه توزیع شدهاند؟
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، اخیراً اعلام کرده است که در سال گذشته خورشیدی بیش از ۳۴۰ بند کوچک آب (چکدم) در سراسر کشور ساخته و به بهرهبرداری سپرده شدهاند. این رقم، هرچند در ظاهر بیانگر فعالیت گسترده عمرانی است، اما در عمل با پرسشهای جدی درباره شفافیت، توزیع عادلانه و امکان نظارت عمومی همراه شده است؛ زیرا تاکنون هیچ فهرست جامع و رسمی شامل موقعیت دقیق، هزینه، منبع تمویل و معیار انتخاب این پروژهها بهصورت عمومی نشر نشده است.
بر اساس توضیحات ارائهشده از سوی مقامهای طالبان، این بندهای کوچک آب با هدف مدیریت منابع آب، مهار سیلابها، کاهش اثرات خشکسالی، افزایش سطح آبهای زیرزمینی، حمایت از زراعت و بهبود معیشت جوامع روستایی ساخته شدهاند. با این حال، نبود اطلاعات تفصیلی این تردید را به وجود آورده که آیا این اهداف در همه مناطق کشور، بهویژه مناطق محروم و کمتر برخوردار، بهگونه برابر دنبال شده یا خیر. انتقادها بهویژه زمانی جدیتر میشود که در گزارشهای رسمی، اشارههای روشنی به سهم مناطق مرکزی کشور دیده نمیشود؛ مناطقی که سالهاست با کمبود شدید آب، نبود زیرساخت و ضعف خدمات انکشافی روبهرو هستند و بسیاری از پروژههای اساسی در آنها نه از سوی طالبان، بلکه با کمکهای مردمی تطبیق میشود.
با وجود نبود فهرست جامع، گزارشهای پراکنده رسانهای و محلی نشان میدهد که برخی ولایتها سهم مشخصی از این پروژهها داشتهاند. در ولایت غزنی، بیش از ۳۹ چکدم در شهر غزنی و ۱۸ ولسوالی ساخته شده و وزارت انرژی و آب از اجرای بندهای ذخیروی در ولسوالیهای مقر و گیلان خبر داده است. در لوگر، هفت پروژه چکدم در ولسوالیهای برکی برک، خوشی، خاروا و چرخ تکمیل شده است. در پکتیکا نیز از آغاز یا تکمیل چندین بند کوچک آب گزارش شده، اما جزئیات دقیق آن در دست نیست.
در خوست، شش بند کوچک ذخیروی با هزینه مجموعی ۱۲۰ هزار دالر امریکایی و با حمایت سازمان غذا و زراعت ملل متحد در ولسوالیهای سبری، باک و زازی مایدن تطبیق شده است. در ننگرهار، دو چکدم آبگردان در برخی ولسوالیها افتتاح شده و در ولایت غور گزارشها از اجرای این پروژهها در حداقل ۱۱ ولسوالی حکایت دارد؛ از جمله یک چکدم در ولسوالی دولینه با هزینه حدود ۹ میلیون و ۱۰۵ هزار افغانی. در فاریاب نیز یک بند کوچک آبگردان در ولسوالی خواجه سبزپوش با هزینه بیش از شش میلیون افغانی و پروژه «اجریم غلبله» در ولسوالی المار به بهرهبرداری رسیده است. بر اساس گفتههای وزارت احیا و انکشاف دهات طالبان، مسئولیت حفظ و مراقبت این بندها به مردم محل سپرده شده است.
همچنان در بادغیس، ۹ چکدم با هزینه بیش از ۳۲ میلیون افغانی ساخته شده و در هرات ۱۹ بند کوچک آب با هزینه تقریبی ۶۰ میلیون افغانی تطبیق گردیده است. در نیمروز، پنج چکدم با هزینه حدود ۱۵ میلیون افغانی ساخته شده و در ولسوالی نیش ولایت قندهار نیز یک بند کوچک آب با هزینه بیش از ۲.۶ میلیون افغانی به بهرهبرداری رسیده است. افزون بر اینها، گزارشهایی غیرتفصیلی از تطبیق یا در حال تطبیق بودن چکدمها در ولایتهای فراه، زابل، سرپل، بلخ، پکتیا، پروان، کاپیسا، نورستان، تخار، بدخشان، ارزگان، دایکندی، سمنگان و لغمان منتشر شده است، اما در بیشتر این موارد، اطلاعاتی درباره ولسوالیها، شمار دقیق پروژهها و هزینهها ارائه نشده است.
بر اساس گزارشهای موجود، هزینه ساخت چکدمها بسته به اندازه و موقعیت پروژه متفاوت بوده است؛ چکدمهای کوچک و متوسط بین دو تا پنج میلیون افغانی و پروژههای بزرگتر بین ۹ تا ۱۶ میلیون افغانی هزینه داشتهاند. در برخی موارد، هزینهها بهصورت مجموعی اعلام شده است؛ از جمله ساخت ۵۸ چکدم در ۱۰ ولایت با بودجه حدود ۱۳۴ میلیون افغانی و بیش از ۱۴۰ چکدم در ۱۳ ولایت با هزینهای بیش از ۴۲۰ میلیون افغانی. این پروژهها عمدتاً توسط وزارت انرژی و آب و وزارت احیا و انکشاف دهات طالبان و با همکاری برخی نهادهای بینالمللی تمویل و اجرا شدهاند.
با این همه، پرسش اصلی همچنان بیپاسخ مانده است: نبود شفافیت در نشر معلومات، عدم دسترسی به فهرست رسمی و توضیح ندادن معیارهای توزیع پروژهها، چگونه میتواند اطمینان دهد که توسعه انکشافی در افغانستان بر اساس عدالت منطقهای و نیاز واقعی مردم پیش میرود؟ تا زمانی که اطلاعات دقیق، قابل بررسی و قابل نظارت در اختیار افکار عمومی قرار نگیرد، این نگرانی پابرجا خواهد بود که پروژههای انکشافی طالبان بیشتر به گزارشهای کلی و غیرقابل راستیآزمایی شباهت دارند تا یک برنامه ملی شفاف و عادلانه برای همه شهروندان کشور.
راضیه علیزاده
