پس از بازگشت طالبان به قدرت، موج گستردهای از مهاجرت شهروندان افغانستان به کشورهای همسایه، بهویژه ایران و پاکستان، آغاز شد؛ اما این روند دیری نپایید و دو کشور میزبان، با صدور دستورهای رسمی، سیاست اخراج مهاجران افغانستان را بهگونه کمسابقهای تشدید کردند. پرسش اصلی این است: چرا این اخراجها درست در زمانی اوج گرفته که افغانستان تحت حاکمیت طالبان قرار دارد؟
سازمان ملل متحد پیشتر اعلام کرد که تنها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۲.۶ میلیون شهروند افغانستان، بهگونه اجباری و یا بهظاهر «داوطلبانه»، از ایران و پاکستان اخراج شدهاند؛ روندی که فشار سنگینی بر منابع محدود و ساختارهای فروپاشیده افغانستان وارد کرده است.
شماری از مهاجران اخراجشده در گفتوگو با خبرگزاری بانو از برخوردهای «غیراخلاقی و غیرانسانی» نیروهای امنیتی ایران و پاکستان هنگام بازداشت و بازگرداندهشدنشان خبر میدهند. به گفته آنان، لتوکوب، تحقیر و بیاعتنایی به کرامت انسانی در جریان اخراج، به یک رویه معمول بدل شده است. این در حالی است که بسیاری از این افراد پس از سال ۱۴۰۰ به ایران مهاجرت کرده بودند، شماری دیگر در همان کشور متولد شدهاند و برخی نیز دههها در ایران زندگی کرده بودند، اما با وجود این پیشینه، مجبور به ترک کشور شدند.
مقامهای ایرانی، کاهش هزینههای بخش عمومی، حفظ امنیت ملی و مقابله با حضور «اتباع غیرقانونی» را دلیل اصلی این سیاست عنوان میکنند. با این حال، پس از جنگ دوازدهروزه ایران و اسرائیل، روند اخراج شهروندان افغانستان بهطور چشمگیری شدت گرفت؛ بهگونهای که سازمان بینالمللی مهاجرت اعلام کرده در مدت تنها ۱۶ روز، نزدیک به نیم میلیون شهروند افغانستان از ایران اخراج شدهاند.
در سوی دیگر، پاکستان نیز سیاست مشابهی را دنبال میکند. گزارشها حاکی از افزایش بازداشت، آزار و اذیت مهاجران افغانستان در شهرهای مختلف پاکستان است؛ رفتاری که حتا شامل دارندگان اسناد پناهندگی نیز شده است. منابع محلی میگویند نیروهای امنیتی پاکستان در نوامبر ۲۰۲۵ به پارک ارجنتاین یورش برده و صدها فعال مدنی، روزنامهنگار و نظامیان پیشین افغانستان را با خشونت بازداشت و به اردوگاه حاجیکمپ برای اخراج منتقل کردند.
همزمان با این اخراجهای گسترده، سازمانهای حقوقبشری بارها نسبت به پیامدهای انسانی این روند هشدار داده و از دولت پاکستان خواستهاند که اخراجهای جمعی را متوقف کند. با وجود این، نهادهای حقوقبشری در ۱۶ دسامبر تأیید کردند که ایران و پاکستان در مجموع ۲.۶ میلیون شهروند افغانستان را اخراج کردهاند.
این در حالی است که افغانستان خود با فقر گسترده و بحران عمیق انسانی روبهرو است. دفتر هماهنگی کمکهای بشردوستانه سازمان ملل (اوچا) در تازهترین گزارش خود هشدار داده که مردم افغانستان در سال ۲۰۲۶ همچنان با وضعیت وخیم انسانی روبهرو خواهند بود، ناامنی غذایی بهشدت افزایش مییابد و بیش از ۲۲ میلیون نفر به کمکهای فوری بشردوستانه نیاز خواهند داشت.
با اینهمه، اخراج مهاجران افغانستان تنها به ایران و پاکستان محدود نمانده و گزارشها از ادامه بازگرداندن اجباری شهروندان افغانستان از کشورهایی چون ترکیه، آلمان و بریتانیا نیز حکایت دارد؛ روندی که نشان میدهد مهاجران افغانستان، در نبود یک دولت پاسخگو و مورد پذیرش جامعه جهانی، به آسانترین قربانی معادلات سیاسی منطقهای و بینالمللی بدل شدهاند.
ویدا ابدالی
