امروز، ۲۴ جنوری ۲۰۲۶، «روز جهانی آموزش» در حالی فرا میرسد که میلیونها دختر در افغانستان از ابتداییترین حق انسانی و اساسی خود محروماند. دخترانی که تنها «جرم»شان داشتن رؤیا، میل به دانستن، آموختن و ساختن آیندهای روشن برای خود و کشورشان است.
بیش از چهار سال میگذرد که دختران بالاتر از صنف ششم از ادامهی تحصیل منع شدهاند و دروازههای مکاتب و دانشگاهها بهروی آنان «تا امر ثانی» بسته مانده است؛ امری که هنوز زمان پایان آن روشن نیست. آموزش، حقی بنیادین برای هر انسان است، اما شماری از دختران دانشآموز میگویند با بستهشدن مکاتب، نهتنها از آموختن بازماندهاند، بلکه امیدشان به ساختن آیندهای بهتر نیز از میان رفته است.
محرومکردن دختران افغانستان از آموزش، تنها نقض آشکار حقوق بشر نیست؛ بلکه بهمعنای حذف هدفمند نیمی از جامعه از حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور است. پرسش اساسی این است که آیا میتوان با حذف زنان و دختران، به پیشرفت، عدالت و توسعهی پایدار دست یافت؟
شماری از دختران بازمانده از تحصیل میگویند با بستهشدن مکاتب متوسطه، لیسهها و دانشگاهها از سوی طالبان، تمام آرزوهایشان فرو ریخته و از حقوق انسانی و بنیادی خود محروم شدهاند. آنان تأکید میکنند که جامعهی جهانی نباید در برابر این تبعیض سیستماتیک سکوت کند؛ چرا که ادامهی این وضعیت میتواند به افزایش ازدواجهای زودهنگام، گسترش فقر و تعمیق نابرابریهای ساختاری در افغانستان منجر شود.
بیش از چهار سال است که مکاتب و پوهنتونها یکی پس از دیگری بسته شدهاند. پیش از همه، استادان، محصلان و افراد تحصیلکرده یا مجبور به ترک کشور شدهاند، یا زیر فشار شرایط موجود به سکوت و انزوا تن دادهاند. فعالان حقوق بشر و نهادهای بینالمللی بارها نسبت به تداوم این محدودیتها هشدار داده و خواستار بازگشایی مکاتب و پوهنتونها برای دختران و زنان شدهاند. در این مسیر، بسیاری از دختران و فعالان مدنی هزینههای سنگینی پرداختهاند؛ اما با وجود این فشارها، هنوز تغییری در سیاستهای حاکم ایجاد نشده است. این وضعیت، فاجعهای انسانی و ضربهای جدی نهتنها به زنان، بلکه به آیندهی افغانستان است؛ ضربهای که توسعهی ملی، اقتصاد، ثبات اجتماعی و سرنوشت نسلهای آینده را با خطر روبهرو میکند.
شازیه، دانشآموز صنف نهم بود که با بستهشدن مکتبها از تحصیل بازماند. او اکنون روزهایش را با نقاشی و اندیشیدن در گوشهای از خانه سپری میکند. محدودیتهای آموزشی، بسیاری از دختران را نسبت به زندگی و آیندهشان ناامید ساخته است.
زحل، که دانشآموز صنف دوازدهم بود و از ادامهی آموزش محروم شده است، همچنان آرزو دارد دروازههای مکتب و دانشگاه دوباره بهروی دختران باز شود. او میگوید:
«من یکی از دانشآموزانی هستم که از آموزش محروم شدیم. آرزو داشتم داکتر شوم و به مردم و کشورم خدمت کنم، اما اکنون احساس میکنم تمام آرزوهایم بر باد رفته و امیدی برای آینده ندارم.»
ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، به مناسبت ۲۴ جنوری، روز جهانی آموزش، تأکید کرده است که همهی مردم افغانستان باید به آموزش باکیفیت و عالی دسترسی داشته باشند. به گفتهی او، ممنوعیت آموزشی دختران و زنان از سوی طالبان، نهتنها زندگی آنان، بلکه آیندهی کل کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
این در حالی است که طالبان پس از بهدستگرفتن قدرت در آگست ۲۰۲۱ میلادی، دروازههای مکاتب بالاتر از صنف ششم و دانشگاهها را بهروی دختران بستند و تاکنون نهتنها تغییری در این سیاست ایجاد نکردهاند، بلکه محدودیتها را تشدید کردهاند. سازمان ملل متحد اعلام کرده است که دستکم ۲.۲ میلیون دختر نوجوان از آموزش رسمی محروم شدهاند؛ وضعیتی که بهگونهی مستقیم آیندهی آنان و جامعهی افغانستان را به خطر میاندازد.
راضیه علیزاده
